Рәсми булмаган эш һәм хезмәт мөнәсәбәтләрен легальләштерү

Хәзерге вакытта эшчәнлекнең теге яки бу төрләрен гамәлгә ашыручы гражданнарның билгеле бер саны эш бирүче белән хезмәт һәм гражданлык-хокукый мөнәсәбәтләрдә тормаган, шулай ук эшмәкәр статусына ия булмаган хәл барлыкка килде.

Сер түгел, кайбер эш бирүчеләр салым һәм башка мәҗбүри түләүләрдән экономияләү һәм качу максатыннан, хезмәткәрне кабул итеп, аңа хезмәт мөнәсәбәтләрен рәсмиләштерүдән баш тарталар, ягъни аңа легаль булмаган рәвештә эшләргә тәкъдим итәләр. Һәм күп кенә хезмәткәрләр рәсми рәсмиләштерүсез эшләргә өстенлек бирәләр. Мондый хезмәт мөнәсәбәтләренә, телдән килешүгә нигезләнеп, билгеләмә бирелгән: рәсми булмаган эш. 
Ни өчен гражданнар рәсми булмаган эшкә күчәләр? 
Биредә берничә төп сәбәп бар: халыкның түбән хокукый культурасы, килешү формасы буенча урнаша алмау (зур конкуренция, аз хезмәт хакы, эш бирүченең салым түләргә теләмәве), җайлы эш графигы, өстәмә керем, дуслар үрнәге, җитәкчелек яки коллектив күзәтүе астында эшләргә теләмәү, югары белем, квалификациясез эшкә урнашу.

Яшьләр формаль булмаган мәшгульлеккә һәвәс, чөнки монда белем булмау сизелә, эш тәҗрибәсеннән башка эшкә урнашу мөмкин булмау, шулай ук укуны һәм башка эшчәнлекне бергә алып бару катлаулылыгы сизелә. 
Шулай итеп, хезмәткәрләр социаль һәм хокукый яклау мөмкинлегеннән мәхрүм ителгән диярлек хезмәт базарының формаль булмаган секторы төзелә. 
Эш бирүче хезмәт шартнамәсен рәсмиләштерүдән читләшкәндә тискәре нәтиҗәләр исемлеге шактый зур, бу:
-түләнмәгән хастаханә язуы һәм ял (студентларга еллык ял, уку ялы, файдаланылмаган ял көннәре өчен акчалата компенсация); ;
-төнлә эшләгән, гадәттән тыш эшләгән, бәйрәм көннәрендә эшләгән өчен өстәмә түләү булмау;
-штатларны кыскарту буенча эштән җибәргәндә алдан күрелмәгән исәп:
- вакытлыча хезмәткә яраксызлык чорында эш урынын саклап калу гарантиясе булмау, декрет ялы, баланы карау ялы; 
- банк кредиты яисә виза алудан баш тарту;
-декларацияләнмәгән керемнәр өчен җаваплылыкка тарту куркынычы.

Хезмәт мөнәсәбәтләрен легальләштерү бүген аерым әһәмияткә ия, чөнки бу өлкә һәм җирле бюджетларның керемнәрен тулыландыру өчен әһәмиятле чыганак, бюджет хисабына гражданнарга күрсәтелә торган хезмәтләр күләменә дә, хезмәткәрнең хезмәт хокукларын гарантияләүгә дә бәйле.